جليل عرفان منش
64
جغرافياى تاريخى هجرت امام رضا ( ع ) از مدينه تا مرو ( فارسي )
نظرگاه ، بقعه و ساير بناهاى يادبود از امام رضا عليه السّلام ارائه مىدهند اگر با منابع معتبرى كه هيچگاه از مسير حضرت عليه السّلام از دو شهر اخير نام نبردهاند در تناقض نباشد ، مؤيد يكديگر نيز نيستند ، مضافا اين كه اطلاعات ما از قدمگاههاى على بن موسى الرضا عليه السّلام در دو شهر شوشتر و دزفول بسيار محدود و بعضا مبهم است . به طور كلّى دربارهء خط سير حضرت رضا عليه السّلام آنچه ما امروزه پيشرو داريم اطلاعات محدودى است از بعضى نقاط جغرافيايى و اين كه بيش از هزار و دويست سال پيش حضرت على بن موسى الرضا عليه السّلام از اين مناطق گذشته و يا در آن توقف داشتهاند ، مثلا در سوق الاهواز تنها گزارش معتبرى كه به ما رسيده ماجراى پل اربق است و بعد از آن منابع تنها به عبور حضرت عليه السّلام از فارس از طريق خوزستان به سمت خراسان اشاره مىكنند و اين اطلاعات محدود امر تحقيق را دشوار و نمىتواند مسير دقيق عبور حضرت را براى ما ترسيم كند . اگر بپذيريم هنگامى كه حضرت رضا عليه السّلام از بصره و اهواز به فارس تشريف فرما مىشد ، از اين دو شهر عبور كردهاند ، ايشان بايد از مسير شوش به ارجان گذشته باشند ، زيرا در اين صورت حضرت رضا عليه السّلام از تستر ( شوشتر ) به سمت سوق الاهواز و از آنجا به سمت رامهرمز و سپس از طريق سنبيل به سوى ارجان كه اولين ناحيهء فارس است رهسپار گرديده است و از آنجايى كه پل اربك ( اربق ) نيز در مسير راه اهواز به رامهرمز قرار داشته ، به لحاظ جغرافيايى پذيرش اين روايت نيز به تنهايى قرين صحّت است ، امّا در قياس با منابع معتبرى كه مسير حضرت را از بصره به اهواز ذكر كردهاند با تناقض روبرو مىشود ، زيرا با شرحى كه اشاره خواهيم كرد ، راه شوش به ارجان و يا فارس در واقع ادامهء راهى است كه از واسط به ارجان و به طور دقيقتر از بغداد به فارس منتهى مىشود و بر اين اساس حضرت بايد از واسط به اهواز آمده باشند . و اما آنچه به اجمال دربارهء اعتبار بناهاى منسوب به حضرت رضا عليه السّلام در شهر شوشتر و دزفول مىتوان گفت نيز خالى از فايده نيست . اين بناها كه تعدادشان قريب به ده بنا مىرسد اگر چه از حيث كثرت ، گذر امام رضا عليه السّلام را در اين دو شهر قوّت مىبخشند ، اما به لحاظ اعتبار ، متزلزل و مبهم هستند . سه بقعهء امام رضا ديمى در شوشتر كه عوام آن را محل توقف حضرت رضا عليه السّلام مىدانند برابر گفتهء شرف الدّين شوشترى سندى ندارد و احتمال آن كه منشأ آن خواب و يا رؤيا باشد ، مىرود . بقعهء